Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji uznaje szereg działań dotyczących tajemnicy przedsiębiorstwa za delikt nieuczciwej konkurencji. Należy jednocześnie pamiętać, że w określonych sytuacjach, działania związane z informacjami stanowiącymi tajemnicę przedsiębiorstwa mogą zostać uznane za przestępstwo. Nie każde działanie bezprawne dotyczące tajemnicy przedsiębiorstwa jest czynem zabronionym pod groźbą kary. Przedmiotem niniejszego artykułu jest omówienie tych sytuacji, gdy naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa stanowi przestępstwo i podlega odpowiedzialności karnej.
Kiedy mamy do czynienia z tajemnicą przedsiębiorstwa?
Na samym początku konieczne staje się krótkie przypomnienie pojęcia „tajemnicy przedsiębiorstwa”, albowiem to pojęcie jest kluczowe dla zrozumienia kwestii odpowiedzialności karnej za naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa. Pojęcie to zostało przy tym już szeroko przeanalizowane w innych wpisach na blogu Kancelarii (polecam w szczególności wpis „Jak chronić tajemnicę przedsiębiorstwa” oraz wpis pt. „Tajemnica przedsiębiorstwa”), stąd też w tym miejscu możemy ograniczyć się do wskazania, iż definicja tajemnicy przedsiębiorstwa została umieszczona w art. 11 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji z dnia 16 kwietnia 1993 r. („u.z.n.k.”) zgodnie z którym:
„Przez tajemnicę przedsiębiorstwa rozumie się informacje techniczne, technologiczne, organizacyjne przedsiębiorstwa lub inne informacje posiadające wartość gospodarczą, które jako całość lub w szczególnym zestawieniu i zbiorze ich elementów nie są powszechnie znane osobom zwykle zajmującym się tym rodzajem informacji albo nie są łatwo dostępne dla takich osób, o ile uprawniony do korzystania z informacji lub rozporządzania nimi podjął, przy zachowaniu należytej staranności, działania w celu utrzymania ich w poufności.”
Oznacza to, iż aby konkretna informacja mogła podlegać ochronie jako tajemnica przedsiębiorstwa, konieczne jest jednoczesne spełnienie przez informację 3 przesłanek: posiadania wartości gospodarczej (wystarczy przy tym, aby informacja posiadała minimalną wartość gospodarczą), poufności oraz podjęcia przez zainteresowanego przedsiębiorcę działań w celu zachowania informacji w poufności. Brak spełnienia któregokolwiek ze wskazanych 3 warunków uniemożliwia ochronę informacji jako tajemnicy przedsiębiorstwa, co w konsekwencji wyklucza również odpowiedzialność karną za przestępstwo naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa z art. 23 u.z.n.k., o czym szerzej będzie mowa poniżej.
Kiedy powstaje odpowiedzialność karna za naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa?
Odpowiedzialność karna za naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa została uregulowana przez ustawodawcę w art. 23 ust. 1 -3 u.z.n.k., przy czym każdy z ustępów tego przepisu reguluje odmienny typ czynu zabronionego, które to czyny w istotny sposób różnią się między sobą znamionami. Ich głównym wspólnym mianownikiem jest to, iż przedmiotem działania przestępnego (tj. przedmiotem czynu zabronionego) jest tajemnica przedsiębiorstwa w rozumieniu ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.
Jednocześnie, drugą cechą łączącą wszystkie trzy typy przestępstw naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa jest grożąca sprawcy czynu zabronionego kara. Mianowicie, wszystkie przestępstwa opisane w art. 23 u.z.n.k. stanowią występki, których popełnienie jest zagrożone karą grzywny, karą ograniczenia wolności lub karą pozbawienia wolności do lat 2.
Przestępstwo naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa wbrew obowiązkowi (art. 23 ust. 1 u.z.n.k.)
Pierwszym typem przestępstwa naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa jest jej naruszenie wbrew ciążącemu na sprawcy szczególnemu obowiązkowi. Stosownie do treści art. 21 ust. 1 u.z.n.k.:
„Kto, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi w stosunku do przedsiębiorcy, ujawnia innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, jeżeli wyrządza to poważną szkodę przedsiębiorcy, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”
a. znamię obowiązku zachowania w poufności
Podstawowym znamieniem omawianego przestępstwa naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa jest istnienie po stronie potencjalnego sprawcy szczególnego prawnego obowiązku zachowania w poufności informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa. Należy zatem zauważyć, że jest to obowiązek o charakterze szczególnym, ponieważ generalny zakaz naruszania tajemnicy przedsiębiorstwa (w sposób określony prawem) wynika z omawianego na wstępie art. 11 u.z.n.k., który to przepis każdemu zabrania podejmowania działań stanowiących naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa. Jak zauważa się w literaturze prawniczej na gruncie wskazanego przepisu:
„Ustawodawca nie czyni szczególnych wymagań co do formy i treści zaciągnięcia zobowiązania co do zachowania poufności. Zaciągnięcie takiego zobowiązania musi być jednak bezsporne, pozwalając na zrekonstruowanie następujących okoliczności: treści informacji objętej tajemnicą przedsiębiorstwa, jej poufnego charakteru oraz zakazu ujawniania informacji, osoby obowiązanej do dochowania tajemnicy przedsiębiorstwa oraz woli przyjęcia takiego zobowiązania. W praktyce odbywa się to najczęściej w formie pisemnej umowy (klauzuli) zakazu ujawniania tajemnicy przedsiębiorstwa. Z tego względu to pokrzywdzony wyznacza zakres karnoprawnej ochrony tajemnic swojego przedsiębiorstwa oraz krąg podmiotów ewentualnej odpowiedzialności karnej.” (vide R. Zawłocki, M. Gałęcki w: J. Kępiński, J. Szwaja (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2024, komentarz do art. 23 u.z.n.k., pkt 2, SIP Legalis).
Tym samym, w praktyce, o ile nie jest wykluczone uznanie, iż na danej osobie ciążył w realiach konkretnej sprawy obowiązek zachowania informacji w poufności w przypadku braku podpisania stosownej umowy, to jednak w znakomitej większości spraw jego ustalenie odbywa się przez odwołanie do stosownych klauzul umownych (np. postanowień umowy o współpracy) lub też przez odwołanie do całego dokumentu umowy o zachowanie poufności (tzw. NDA).
b. znamię czynności sprawczej: ujawnienie lub wykorzystanie we własnej działalności gospodarczej
Drugim znamieniem omawianego przestępstwa naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa jest znamię czynności sprawczej, które może być zrealizowane w dwojaki sposób, tj. przez ujawnienie innej osobie tajemnicy przedsiębiorstwa, lub też przez wykorzystanie samodzielne przez sprawcę w ramach jego własnej działalności gospodarczej. Każda z tych dwóch form realizacji omawianego znamienia jest wystarczająca do uznania, iż został spełniony omawiany warunek odpowiedzialności karnej.
Ujawnienie informacji o którym mowa w art. 23 ust. 1 u.z.n.k. dotyczy oczywiście ujawnienia osobie nieuprawnionej do otrzymania takiej informacji, co oznacza, że nie jest w żadnym wypadku penalizowanie ujawnienie informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa takiej osobie, która jest uprawniona do otrzymania określonych informacji (np. prokurentowi spółki posiadającemu stosowne dostępy do wszystkich danych dotyczących przedsiębiorstwa).
Należy podkreślić, iż w praktyce przeważa pogląd, że dla spełnienia znamienia „ujawnienia tajemnicy przedsiębiorstwa” w pełni wystarczające jest samo umożliwienie osobie nieuprawnionej zapoznania się z chronionymi informacjami. Oznacza to, iż nie jest konieczne wykazywanie w tym kontekście, że osoba trzecia, której potencjalny sprawca przekazał chronione informacje, rzeczywiście się z nimi zapoznała. Przykładowo, do spełnienia omawianego znamienia dochodzi już w takiej sytuacji, gdy osoba zobowiązana do zachowania informacji w poufności przekaże znajomemu pendrive (przenośny dysk USB) zawierający chronione informacje.
Z kolei odnośnie drugiej z postaci czynności sprawczej, tj. wykorzystania tajemnicy przedsiębiorstwa we własnej działalności gospodarczej, w doktrynie wskazuje się, iż:
„Wykorzystanie jest szerokim pojęciem, które obejmuje wszelkie formy gospodarczego uczynienia pożytku z informacji. Wykorzystaniem jest użycie informacji dla siebie, cudzym kosztem. Wykorzystanie tajemnicy przedsiębiorstwa może nastąpić przy tworzeniu własnych towarów lub usług, jak i na poziomie organizacji procesów we własnej działalności gospodarczej. Wykazanie realizacji czynności sprawczej opiera się na ustaleniu, że określone postępowanie przedsiębiorcy nie miałoby miejsca, gdyby informacją nie dysponował.”(vide R. Zawłocki, M. Gałęcki w: J. Kępiński, J. Szwaja (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2024, komentarz do art. 23 u.z.n.k., pkt 2, SIP Legalis).
c. znamię poważnej szkody
Trzecim znamieniem przestępstwa naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa jest wyrządzenie poważanej szkody przedsiębiorcy. Należy zauważyć, iż znamię to nie zostało nigdzie zdefiniowane przez ustawodawcę, stąd też nie można w tym przypadku mówić o żadnej legalnej definicji tego pojęcia. Sięgając jednocześnie posiłkowo do rozumienia pojęcia szkody w prawie cywilnym, należałoby raczej uznać, iż pod pojęciem tym trzeba rozumieć zarówno szkodę o charakterze majątkowym (strata rzeczywista i/lub utracone korzyści) jak i niemajątkowym (w praktyce krzywda wizerunkowa). Kwestia możliwości objęcia omawianym pojęciem również szkody niemajątkowej (krzywdy) budzi jednak poważne wątpliwości.
Trzeba podkreślić, iż z uwagi na to, że ustawodawca wyraźnie wymaga, aby szkoda wobec przedsiębiorcy była poważna, to znamię to można uznać za spełnione tylko w takich przypadkach, gdy wielkość szkody doznanej na skutek niedozwolonego działania sprawcy jest rzeczywiście wysoka, co należałoby relatywizować każdorazowo do okoliczności konkretnego przypadku i zakresu (wielkości) pokrzywdzonego przedsiębiorstwa oraz skali jego obrotów. Konkretna kwota (np. 50.000 zł) może być bowiem poważną szkodą wobec małego przedsiębiorcy, a wobec wielkiej, międzynarodowej korporacji (generującej miliardy złotych przychodów) może najczęściej stanowić co najwyżej drobny uszczerbek.
Kwestia poważnej szkody była przedmiotem jednego z orzeczeń Sądu Najwyższego, gdzie SN zauważył, iż:
„Sformułowanie „jeżeli wyrządza to poważną szkodę przedsiębiorcy” z art. 23 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji określa konstytutywny dla bytu czynu zabronionego skutek przestępny. Skutek ten musi zatem zostać obiektywnie przypisany, uwzględniając przesłanki ontologiczne oraz normatywne. Wymaga to zatem wpierw poprawnego zidentyfikowania samego skutku (tutaj – konkretnej, wyrażonej kwotowo szkody) i powiązania jej z zachowaniami oskarżonej.”(vide Wyrok SN z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II KK 111/20, SIP Legalis nr 2587150).
Należy wreszcie zaznaczyć, że jeżeli w konkretnym przypadku działanie sprawcy czynu nie doprowadzi do wyrządzenia poważnej szkody przedsiębiorcy, to całkowicie wykluczona jest odpowiedzialność karna za popełnienie czynu opisanego w art. 23 ust. 1 u.z.n.k. Omawiane przestępstwo ma bowiem charakter skutkowym (materialny), co oznacza, iż brak wystąpienia skutku wyklucza odpowiedzialność karną za przestępstwo.
Kończąc omawianie przedmiotowego występku, należy zauważyć, iż jeśli chodzi o stronę podmiotową, to czyn z art. 23 ust. 1 u.z.n.k. może zostać popełniony zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i z zamiarem ewentualnym.
Przestępstwo naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa po bezprawnym jej uzyskaniu (art. 23 ust. 2 u.z.n.k.)
Drugim rodzajem przestępstwa związanego z naruszeniem tajemnicy przedsiębiorstwa jest czyn niedozwolony uregulowany w art. 23 ust. 2 u.z.n.k. W myśl tego przepisu:
„Tej samej karze podlega, kto, uzyskawszy bezprawnie informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, ujawnia ją innej osobie lub wykorzystuje we własnej działalności gospodarczej.”
Na wstępie konieczne staje się wskazanie różnic pomiędzy omawianym czynem a pierwszym z przestępstw uregulowanych w art. 23 u.z.n.k. (tj. naruszeniem tajemnicy przedsiębiorstwa wbrew obowiązkowi).
Po pierwsze, w przypadku czynu zabronionego z art. 23 ust. 2 u.z.n.k. ustawodawca nie wskazał jako odrębnego znamienia wyrządzenia poważnej szkody przedsiębiorcy. Przedmiotowy skutek nie musi zatem w żadnym wypadku zostać wykazany, aby przypisać sprawcy odpowiedzialność na podstawie art. 23 ust. 2 u.z.n.k. Jeżeli jednak w konkretnym przypadku mamy do czynienia z taką poważną szkodą, to może to mieć znaczenie przy ustalaniu wymiaru ostatecznej kary przez orzekający sąd.
Po drugie, w przypadku omawianego w tym miejscu czynu mamy do czynienia z przestępstwem powszechnym, co oznacza, iż jego sprawcą może być każda osoba, która zrealizuje znamiona ustawowe. W przeciwieństwie zatem do czynu z art. 23 ust.1 u.z.n.k., nie ma tutaj konieczności, aby do popełnienia czynu doszło przez podmiot, na którym ciąży szczególny prawny obowiązek zachowania w poufności informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa
Przestępstwo z art. 23 ust. 2 u.z.n.k. może zostać popełnione zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i z zamiarem ewentualnym (identycznie zatem jak ma to miejsce w przypadku art. 23 ust. 1 u.z.n.k.).
a. znamię bezprawnego uzyskania tajemnicy przedsiębiorstwa
Podstawowym znamieniem omawianego czynu jest bezprawne pozyskanie przez sprawcę informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa. Przez bezprawność w rozumieniu art. 23 ust. 2 u.z.n.k. należy rozumieć sprzeczność z prawem lub dobrymi obyczajami, przy czym w praktyce do pozyskania przez sprawcę chronionych informacji dochodzi najczęściej w warunkach opisanych w art. 267 kodeksu karnego, który penalizuje działania stanowiące nielegalne uzyskanie informacji.
W literaturze prawniczej wskazuje się, iż:
„Karalne okoliczności realizacji czynności wykonawczej stypizowano tutaj jako: „uzyskawszy bezprawnie informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa”. Oznacza to, że warunkiem karalności czynu sprawcy jest posiadanie przez niego poufnej informacji uzyskanej bezprawnie. Przepis art. 23 ust. 2 ZNKU określa przestępstwo „następczego” naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa. Odnosi się on bowiem do sytuacji, w której sprawca nie narusza obowiązku poufności, lecz rozporządza informacją, którą pierwotnie rozporządzono z naruszeniem takiego obowiązku przez inną osobę, którą w praktyce najczęściej będzie sprawca czynu z ust. 1.” (vide R. Zawłocki, M. Gałęcki w: J. Kępiński, J. Szwaja (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2024, komentarz do art. 23 u.z.n.k., pkt 4, SIP Legalis).
Trzeba również pamiętać, że zapoznanie się przez samego sprawcę czynu zabronionego z chronionym informacjami jest całkowicie irrelewantne dla możliwości przypisania odpowiedzialności z art. 23 ust. 2 u.z.n.k. Przykładowo zatem, możliwe jest poniesienie odpowiedzialności karnej za omawiane przestępstwo w takiej sytuacji, gdy sprawca ukradnie pendrive z siedziby firmy X i następnie przekaże ten pendrive prezesowi konkurencyjnej firmy Y bez jakiegokolwiek zapoznawania się z treścią materiałów zawartych na przenośnym dysku.
b. znamię czynności sprawczej: ujawnienie lub wykorzystanie we własnej działalności gospodarczej
Drugim znamieniem wymaganym przez ustawodawcę na gruncie art. 23 ust. 2 u.z.n.k. jest czynność sprawcza, która polega bądź to na ujawnieniu lub też na wykorzystaniu informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa we własnej działalności gospodarczej. W tym zakresie mamy zatem do czynienia z identycznym znamieniem jak w przypadku przestępstwa z art. 23 ust. 1 u.z.n.k., stąd też wszystkie uwagi, które zostały wyżej poczynione w odniesieniu do tego znamienia, pozostają w pełni aktualne.
Można w tym miejscu dodać, iż przez przesłankę „wykorzystania we własnej działalności gospodarczej” należy rozumieć wszelkie formy uczestniczenia w obrocie gospodarczym przez sprawcę, a nie wyłącznie prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej. Jak podkreśla się w literaturze prawniczej:
„Dookreślenie działalności jako „własnej” ma tu znaczenie potoczne obejmując różne formy udziału w obrocie gospodarczym. Tym samym niemożliwe jest „obejście” zakazu określonego w art. 23 ust. 1 ZNKU, np. poprzez wykorzystanie tajemnicy przedsiębiorstwa w działalności prowadzonej z wykorzystaniem spółki. Te same względy pozwalają przyjąć, że przypisania sprawstwa nie wyklucza okoliczność, że sprawca nie jest wspólnikiem albo akcjonariuszem spółki, w której działalności wykorzystywane są tajemnice cudzego przedsiębiorstwa.„(vide R. Zawłocki, M. Gałęcki w: J. Kępiński, J. Szwaja (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2024, komentarz do art. 23 u.z.n.k., pkt 3, SIP Legalis).
Przestępstwo „sądowego” naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa (art. 23 ust. 3 u.z.n.k.)
Trzecim typem przestępstwa naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa jest występek uregulowany w art. 23 ust. 3 u.z.n.k. W myśl tego przepisu:
„Karze określonej w ust. 1 podlega, kto ujawnia lub wykorzystuje informację stanowiącą tajemnicę przedsiębiorstwa, z którą zapoznał się, biorąc udział w rozprawie lub w innych czynnościach postępowania sądowego dotyczącego roszczeń z tytułu czynu nieuczciwej konkurencji polegającego na naruszeniu tajemnicy przedsiębiorstwa albo przez dostęp do akt takiego postępowania, jeżeli w postępowaniu tym została wyłączona jawność rozprawy.”
Jest to zatem przestępstwo, które dotyczy informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa, a które to informacje zostały powzięte przez sprawcę w toku postępowania sądowego w którym została wyłączona jawność rozprawy. Tym samym, warunkiem sine qua nom powstania odpowiedzialności za przedmiotowy występek jest wzięcie przez sprawcę udziału w rozprawie, której jawność została wyłączona na mocy decyzji (postanowienia) sądu rozpatrującego sprawę. Drugim warunkiem związanym z ową „przesłanką podstawową” jest to, aby sprawa sądowa, której jawność została wyłączona, dotyczyła roszczeń z tytułu deliktu nieuczciwej konkurencji polegającego na naruszeniu tajemnicy przedsiębiorstwa. Alternatywnie w stosunku do dwóch omówionych wyżej warunków odpowiedzialności karnej, do zapoznania się z informacjami stanowiącymi tajemnicę przedsiębiorstwa może dojść również przez dostęp do akt sprawy. W mojej ocenie wskazane przestępstwo z art. 23 ust. 3 u.z.n.k. może zatem popełnić wyłącznie taka osoba, która jest uprawniona do udziału w rozprawie z wyłączeniem jawności lub ma dostęp do akt takiej sprawy (co wyklucza odpowiedzialność z tego przepisu osób trzecich niezwiązanych ze sprawą sądową).
W przeciwieństwie do przestępstw z art. 23 ust. 1 i ust. 2 u.z.n.k., sprawca przestępstwa sądowego nie musi wykorzystać tajemnicy przedsiębiorstwa we własnej działalności gospodarczej, lecz wystarczające dla powstania odpowiedzialności karnej będzie jakiekolwiek wykorzystanie chronionych informacji. Jednocześnie, strona podmiotowa omawianego występku jest identyczna jak pozostałych czynów z art. 23 u.z.n.k., co oznacza, że przestępstwo to można popełnić zarówno z zamiarem bezpośrednim, jak i z zamiarem ewentualnym.
Kancelaria Prawa Gospodarczego Kraków – pomoc
Naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa może nieść za sobą nie tylko daleko idące skutki cywilnoprawne, lecz może również prowadzić do powstania odpowiedzialności karnej. Stąd też, warto pamiętać, że przy jakichkolwiek sprawach związanych z naruszeniem tajemnicy przedsiębiorstwa warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcy prawnego), który przeanalizuje sprawę i opracuje odpowiednią strategię postępowania.
